Święty Jerzy w kulturze ludowej

W polskiej ludowej święty Jerzy był patronem wiosny, rolników, pasterzy, pól, stad bydła, a nawet wilków. Wierzono, że to właśnie on „otwiera ziemię” i budzi naturę do życia, rozpoczynając nowy cykl wegetacyjny.

Jest patronem wielu krajów, między innymi Austrii i Szwecji, a także licznych grup zawodowych i społecznych: rycerzy, żołnierzy, kawalerii, pasterzy, harcerzy, siodlarzy i jeźdźców. Wzywany jest również jako orędownik w czasie epidemii, chorób skóry oraz trądu.

Tradycyjnie dzień świętego Jerzego wyznaczał termin pierwszego wiosennego wypasu bydła. Towarzyszyły temu liczne praktyki magiczne i ochronne mające zapewnić zdrowie zwierząt oraz obfitość mleka. Święty Jerzy, podobnie jak św. Wojciech, uznawany był za opiekuna zwierząt gospodarskich. Przed wyprowadzeniem stad na pastwiska gospodarze okadzali bydło, kreślili znaki krzyża, używali czosnku i dziegciu, a także wypowiadali specjalne zaklęcia mające chronić stada przed wilkami, chorobami i złymi mocami. Wierzono, że święty sprawuje szczególną opiekę nad zwierzętami i potrafi powstrzymać drapieżniki.

Według dawnych zwyczajów w dniu świętego Jerzego gospodyni nakrywała rano stół białym obrusem. Na środku kładła okrągły bochenek pszennego chleba, obok stawiała solniczkę pełną soli, a rodzina wspólnie odmawiała modlitwę. Następnie gospodarz zdejmował ze ściany obraz świętego Jerzego i zapalał gromnicę. Z tymi przedmiotami wychodzono do bydła. Obchodząc zwierzęta dookoła, wypowiadano słowa: „Jerzy Święty, ojcze, zdajemy się na twoje ręce bydełko i prosimy, obroń je od zwierza lutego, od człowieka złego” [E. Ferenc-Szydełkowa, 1988, s. 157].

W kulturze ludowej wigilia świętego Jerzego uchodziła za czas wzmożonej aktywności czarownic, dlatego też stosowano liczne zabiegi mające zabezpieczyć zagrody.

Święty Jerzy łączy więc dwa ważne wymiary: rycersko-męczeński, związany z walką dobra ze złem oraz ludowy, głęboko zakorzeniony w rytmie natury, rolnictwie i dawnych wierzeniach związanych z nadejściem wiosny.

W ikonografii św. Jerzy najczęściej przedstawiany jest jako rycerz na białym koniu przebijający włócznią smoka. Obok niego często stoi księżniczka symbolizująca ocalony lud lub Kościół Chrystusowy. Towarzyszą mu także atrybuty, takie jak biały sztandar z czerwonym krzyżem, koło męczeństwa czy kamień młyński.

Ewa D. Rutkowska-Wilbik

Literatura

Fisher, Adam, (1926), Lud Polski, wyd. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Lwów.

Frankowski Eugeniusz, (1928), Kalendarz obrzędowy ludu polskiego, wyd. nasza Księgarnia, Warszawa.

Janota Eugeniusz, (1978), Lud i jego zwyczaje: zwyczaje świąteczne, druk. Wł. Łozieńskiego, Lwów.

Ogrodowska Barbara, (2001), Zwyczaje, obrzędy i tradycje w Polsce, wyd. Verbinum, Warszawa.