Wdowa

W tradycyjnym gospodarstwie każdy miał przypisaną mu rolę. Mężczyzna był przywódcą, a kobieta wychowywała dzieci  i zajmowała się domem. W kwestii podejmowania ważnych decyzji polegała na mężu. Sytuacja jednak się zmieniała, gdy męża zabrakło.

Status wdowy zmieniał się na przestrzeni lat. W czasach przedchrześcijańskich od żon wymagano, aby szły w ślad za mężem i popełniały samobójstwo, co miało obrazować wierność i lojalność. Z czasem jednak ich miejsce zajęły nałożnice, a same wdowy mogły przejmować władzę i zarządzać[1].

Z biegiem lat sytuacja wdowy się zmieniała. W XVII i XVIII wieku, kiedy jeszcze władzę nad chłopskimi zagrodami utrzymywał właściciel wsi, owdowiałe kobiety nie były jednoznacznymi spadkobierczyniami. Pierwsze w kolejności były dorosłe dzieci wdowy. Musiały jednak być w związku małżeńskim. Jeśli syn był kawalerem, a córka panienką, wdowa mogła tymczasowo przejąć rolę gospodarza. Któreś z jej dzieci musiało jak najszybciej wziąć ślub, aby skrócić czas rządzenia owdowiałej kobiety.

Jeśli natomiast wdowa była młoda lub miała małe dzieci, oczekiwano, że ponownie wyjdzie za mąż. Po zniesieniu pańszczyzny nie było to już wymagane do zachowania majątku, jednak obyczaj pozostał. Zazwyczaj dawano jej rok żałoby. Po tym czasie patrzono na nią raczej nieprzychylnie, jeśli nie szykowała się do ponownego zamążpójścia. Podobnie było w przypadku wdowy, która zaszła w ciążę. Uważano bowiem, że skoro była mężatką, to została „uświadomiona”. Na nią zatem spadała kara, surowsza niż na pannę. Jeśli ojcem dziecka był kawaler, nie miała możliwości za niego wyjść[2].

Często jednak owdowiałe kobiety same decydowały się na ponowne zamążpójście. Wynikało to po prostu z poczucia bezpieczeństwa i korzyści, jakie niosło za sobą posiadanie partnera. Sam ślub nie różnił się szczególnie od tego zawieranego między panną i kawalerem. Kluczową różnicą był wianek – symbol dziewictwa. Wdowa, która z wiadomych względów już nią nie była, nie mogła jak panna nosić go na głowie. Zakładała go na ramię lub całkiem z niego rezygnowała[3]. Wdowcy podczas swojego ślubu wyróżniali się także strojem. Kobieta na głowie miała chustę, którą mogła ozdobić zieloną gałązką. Wdowiec natomiast był odziany w strój gospodarza, a przy  jego kapeluszu nie było żadnych ozdób[4].

Jeśli kobieta postanowiła jednak zostać samotną wdową, to była szanowana wśród społeczności. Często była porównywana do bohaterek Starego Testamentu – Judyty czy Anny. Wdowy wykazywały się pobożnością i hojnością. Inwestowały nie tylko instytucje kościelne, ale także świeckie (np. szkoły)[5]. Nie bez przyczyny mówi się o „wdowim groszu”. To sformułowanie ma swoje źródło w biblijnej opowieści o wdowie, która jako datek w Świątyni Jerozolimskiej dała dwie niewielkie monety. Okazały się one jej całym dobytkiem i zostały przez Jezusa docenione bardziej, niż większe sumy ofiarowane przez bogaczy[6].

Wdowa mogła się cieszyć powszechnym szacunkiem jeśli prezentowała się wśród społeczności jako osoba hojna i dobra. Skąpa wdowa po śmierci mogła stać się południcą – demonem, który dusił śpiących na polu żniwiarzy i porywał z niego dzieci[7]. Nie była także wykluczana z kręgu kobiet podejrzanych o czary. Można przykładowo przeczytać o „wdowie […], która potrafiła sprowadzać na wrogów swoich takie bóle brzucha, że żadne lekarstwa nie były w stanie ich ukoić, tylko zaklęcie owej praskiej mieszczki”[8].

Żywot wdowy nie zawsze musiał być ciężki. Głoszono nawet, że wdowieństwo było lepsze niż stary małżonek – „Ni dziada sprzedać / ni go zamienić / cóz ja będę robiła / biedna biedna nieboga / co dzień prose Pana Boga / żebym wdową wnet była”. Z drugiej zaś strony, mimo że ożenek z wdową mógł wydawać się korzystny, to zawsze istniało ryzyko braku akceptacji ze strony nowej rodziny –  ,,I wdowy nie żądam / bo się boję trwogi, / boby mi pasierby / podcinały nogi”[9]. Nie zawsze zatem nowy związek małżeński był dobry dla wdowy, a i nowemu małżonkowi mógł narobić kłopotu.

Autor: Aleksandra Zubrycka

Bibliografia:

• Moneta, Za małżonkiem na stos. Jaki los czekał wdowy w świecie dawnych Słowian? [online:] ciekawostkihistoryczne.pl, https://ciekawostkihistoryczne.pl/2021/07/27/za-malzonkiem-na-stos-jaki-los-czekal-wdowy-w-swiecie-dawnych-slowian/ [publikacja: 27.07.2021, dostęp: 28.03.2025].
• Janicki, Przymusowe śluby na wsi pańszczyźnianej. Dlaczego szlachcice zmuszali chłopów do małżeństwa? [online:] wielkahistoria.pl, https://wielkahistoria.pl/przymusowe-sluby-na-wsi-panszczyznianej-dlaczego-szlachcice-zmuszali-chlopow-do-malzenstwa/ [publikacja: 09.04.2023, dostęp: 28.03.2025].
• Maciewicz, WIANKI I WIEŃCE W KULTURZE LUDOWEJ – SYMBOLIKA I MAGIA. ZARYS PROBLEMATYKI [w:] „ROCZNIK PRZEMYSKI t. 57” 2021.
• Strój ślubny [online:] https://ubioryludowe.muzeumetnograficzne.rzeszow.pl/stroj-slubny/ [dostęp:28.03.2025].
• Kicińska, Rola wdowy w rodzinie i społeczeństwie staropolskim na podstawie polskich drukowanych oracji pogrzebowych XVII wieku [w:] „Sensus, historiae” 2013.
• Karczewski, Wdowi grosz, czyli jaki? Znaczenie, pochodzenie, przykłady [online:] polszczyzna.pl, https://polszczyzna.pl/wdowi-grosz-znaczenie-pochodzenie-biblizmy/ [dostęp: 28.03.2025].
• Worwa, Słowiańskie wierzenia cz. 4 – demony polne [online:] chwalazapomniana.pl, https://chwalazapomniana.pl/slowianskie-wierzenia-cz-4-demony-polne/ [Publikacja: 18.04.2021, dostęp: 28.03.2025].
• Osiński, Zabobon, przesąd, diabły, czarownice i wilkołaki w pamiętnikach polskich z XVI i XVII wieku [w:] „ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE – SKŁODOWSKA LUBLIN – POLONIA. VOL. LVIII” 2003.
• Mączyński, STEREOTYP DOBREJ ŻONY/DOBREGO MĘŻA W PIEŚNIACH LUDOWYCH Z OKOLIC KRAKOWA.

[1] M. Moneta, Za małżonkiem na stos. Jaki los czekał wdowy w świecie dawnych Słowian? [online:] ciekawostkihistoryczne.pl, https://ciekawostkihistoryczne.pl/2021/07/27/za-malzonkiem-na-stos-jaki-los-czekal-wdowy-w-swiecie-dawnych-slowian/ [publikacja: 27.07.2021, dostęp: 28.03.2025].

[2] K. Janicki, Przymusowe śluby na wsi pańszczyźnianej. Dlaczego szlachcice zmuszali chłopów do małżeństwa? [online:] wielkahistoria.pl, https://wielkahistoria.pl/przymusowe-sluby-na-wsi-panszczyznianej-dlaczego-szlachcice-zmuszali-chlopow-do-malzenstwa/ [publikacja: 09.04.2023, dostęp: 28.03.2025].

[3] M. Maciewicz, WIANKI I WIEŃCE W KULTURZE LUDOWEJ – SYMBOLIKA I MAGIA. ZARYS PROBLEMATYKI [w:] „ROCZNIK PRZEMYSKI t. 57” 2021.

[4] Strój ślubny [online:] https://ubioryludowe.muzeumetnograficzne.rzeszow.pl/stroj-slubny/ [dostęp:28.03.2025].

[5] U. Kicińska, Rola wdowy w rodzinie i społeczeństwie staropolskim na podstawie polskich drukowanych oracji pogrzebowych XVII wieku [w:] „Sensus, historiae” 2013.

[6] M. Karczewski, Wdowi grosz, czyli jaki? Znaczenie, pochodzenie, przykłady [online:] polszczyzna.pl, https://polszczyzna.pl/wdowi-grosz-znaczenie-pochodzenie-biblizmy/ [dostęp: 28.03.2025].

[7] P. Worwa, Słowiańskie wierzenia cz. 4 – demony polne [online:] chwalazapomniana.pl, https://chwalazapomniana.pl/slowianskie-wierzenia-cz-4-demony-polne/ [Publikacja: 18.04.2021, dostęp: 28.03.2025].

[8] Z. Osiński, Zabobon, przesąd, diabły, czarownice i wilkołaki w pamiętnikach polskich z XVI i XVII wieku [w:] „ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE – SKŁODOWSKA LUBLIN – POLONIA. VOL. LVIII” 2003.

[9] M. Mączyński, STEREOTYP DOBREJ ŻONY/DOBREGO MĘŻA W PIEŚNIACH LUDOWYCH Z OKOLIC KRAKOWA.